Antarktida – to‘liq ma’lumot

 Antarktida – Yer yuzidagi eng janubiy qit’a va yetti qit’a ichida maydoni bo‘yicha beshinchi o‘rinda turadi. U deyarli butunlay Antarktika doirasidan janubda joylashgan va geografik Janubiy qutbni o‘z ichiga oladi. Qit’a Janubiy okean bilan o‘ralgan.Asosiy geografik ko‘rsatkichlarMaydoni: taxminan 14,2 million km². Bu Yevropa yoki Avstraliyadan katta, lekin Osiyo, Afrika, Shimoliy Amerika yoki Janubiy Amerikadan kichik.

Muz qoplami: Qit’aning 98–99 foizi Antarktida muz qatlami bilan qoplangan. O‘rtacha qalinligi 1,9–2,2 km. Faqat 1–2 foizi muzsiz toshlardan iborat (asosan qirg‘oqlar va ba’zi oazislarda).

Muz hajmi: Antarktida dunyo chuchuk suvining taxminan 70 foizini va dunyo muzining 90 foizini o‘z ichiga oladi. Agar butun muz qatlami erib ketsa, global dengiz sathi deyarli 60 metrga ko‘tariladi.

Balandlik: O‘rtacha balandligi eng yuqori qit’a – taxminan 2 300 metr. Eng baland nuqtasi – Vinson massivi (4 892 metr). Ba’zi joylar (masalan, Denman muzligining osti) dengiz sathidan 3 500 metrdan pastroqda joylashgan.

Shakli va xususiyatlari: Taxminan dumaloq. Uzun Antarktida yarimoroli Janubiy Amerikaga tomon cho‘zilgan. Asosiy xususiyatlar: Transantarktida tog‘lari (Sharqiy va G‘arbiy Antarktidani ajratadi), keng muz shelflari (Ross va Ronne muz shelflari – qit’a maydonining taxminan 11 foizi) va ko‘plab muzliklar.

Sharqiy Antarktida katta va baland muz platosi, G‘arbiy Antarktida pastroq va notekis, bir necha muz oqimlari va muz osti ko‘llari (jumladan Vostok ko‘li) mavjud.IqlimiAntarktida – Yer yuzidagi eng sovuq, eng quruq va eng shamolli qit’a. Ko‘pincha qutbiy cho‘l deb ataladi.Harorat: Yer yuzida qayd etilgan eng past harorat – −89,2 °C (Vostok stansiyasida, 1983-yil 21-iyul). Ichki qismlarda qishda −60 °C dan −70 °C gacha tushadi. Qirg‘oq hududlari yumshoqroq, yozda ba’zan 0 °C dan yuqori (eng yuqori qayd etilgan 15–20 °C atrofida, Antarktida yarimoroli yoki yaqin orollarda). Antarktida yarimoroli eng mo‘tadil iqlimga ega.

Yog‘in: Juda kam – ichki plato ustida yillik o‘rtacha yog‘in (suv ekvivalentida) atigi 50 mm atrofida, qirg‘oqlarda ko‘proq. Yomg‘ir deyarli yo‘q (faqat kamdan-kam qirg‘oq hodisalarida).

Shamollar: Kuchli katabatik (pastga tushuvchi) shamollar keng tarqalgan, ba’zan uragan kuchiga yetadi. Yozda doimiy yorug‘lik (qutbiy kun), qishda doimiy qorong‘ulik (qutbiy tun) kuzatiladi.

Fasllar: Yoz (dekabr–fevral), qish (iyun–avgust). Sharqiy Antarktida balandroqligi sababli G‘arbiy Antarktidaga qaraganda sovuqroq.

Hayvonot olami va ekotizimlarQuruqlikda mahalliy sutemizuvchilar yoki sudralib yuruvchilar yo‘q. Hayot asosan atrofidagi okean va qirg‘oq hududlarida to‘plangan.Dengiz hayvonlari: Pingvinlar (imperator, Adeli, chinstrap, gentoo va boshqalar), tyulenlar (Ueddell, krabeater, leopard, fil tyuleni va mo‘yna tyulenlari), kitlar (ko‘k, fin, orkinos, minke va boshqalar), turli dengiz qushlari (petrel, albatros, skua).

Asosiy tur: Antarktida krili dengiz oziq zanjirining asosini tashkil etadi va ko‘p yirik hayvonlarni qo‘llab-quvvatlaydi.

Quruqlik hayoti: Juda cheklangan – asosan lishayniklar, moxlar, suvo‘tlar va mikroskopik umurtqasizlar (kanalchalar, nematodalar, tardigradalar va bir necha hasharotlar) muzsiz joylar va qirg‘oq oazislarida.

Dengiz unumdorligi: Antarktida atrofidagi Janubiy okean yuqori unumdor, ayniqsa ko‘tarilish zonalarida – kril, baliq (tishli baliq, muz baliq), kalmar va dengiz qushlarining katta populyatsiyalarini qo‘llab-quvvatlaydi.

Kril, tishli baliq va qisqichbaqa uchun tijorat baliqchiligi xalqaro kelishuvlar bilan tartibga solinadi.Qazilma boyliklariTurli minerallar kichik miqdorda topilgan: temir rudasi, xrom, mis, oltin, nikel, platina, ko‘mir va mumkin bo‘lgan uglevodorodlar. Transantarktida tog‘larida yirik ko‘mir konlari, Charlz shahzodasi tog‘lari yaqinida temir rudasi mavjud.Biroq, mineral qazib olish (ilmiy tadqiqotlardan tashqari) Antarktida shartnomasi atrof-muhitni himoya qilish protokoli (Madrid protokoli) bo‘yicha qat’iyan taqiqlangan. Kelajakdagi tijorat konchiligi hozircha man etilgan.Inson faoliyati va boshqaruvAholi: Doimiy aholi yo‘q. Vaqtinchalik aholi – tadqiqot stansiyalaridagi olimlar va xizmatchilar. Yozda taxminan 4 000–5 000, qishda 1 000–1 300 kishi.

Tadqiqot stansiyalari: Taxminan 30 mamlakat tomonidan boshqariladigan o‘nlab yil davomida ishlaydigan va mavsumiy stansiyalar (masalan, AQShning Mak-Merdo stansiyasi, Rossiyaning Vostok stansiyasi va boshqalar).

Boshqaruv: Antarktida shartnomasi tizimi (1959-yilda imzolangan, 1961-yilda kuchga kirgan) asosida. Shartnoma Antarktidani ilmiy qo‘riqxona deb belgilaydi, harbiy faoliyatni taqiqlaydi va hududiy da’volarni to‘xtatib turadi. Yetti mamlakat tarixiy da’vo saqlaydi (Argentina, Avstraliya, Chili, Fransiya, Yangi Zelandiya, Norvegiya va Buyuk Britaniya), lekin ular keng e’tirof etilmaydi. Shartnomaga 50 dan ortiq mamlakat qo‘shilgan.

Turizm: O‘sib borayotgan, lekin tartibga solingan. Har yozda o‘n minglab turistlar, asosan kemada, asosan Antarktida yarimoroliga tashrif buyuradi.

Tarixi va o‘rganilishiJanubiy qit’a mavjudligi uzoq vaqtdan beri taxmin qilingan. Antarktida quruqligining birinchi tasdiqlangan ko‘rinishi 1820-yilda Fabian Gottlib fon Bellingshauzen va Mixail Lazarev boshchiligidagi rus ekspeditsiyasi tomonidan amalga oshirilgan. 19–20-asrlarda keyingi tadqiqotlar davom etgan, jumladan Antarktida o‘rganishining qahramonlik davri (Amundsen 1911-yilda Janubiy qutbga yetgan, Skott ekspeditsiyasi biroz keyinroq). Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar Ikkinchi jahon urushidan keyin, ayniqsa Xalqaro geofizika yili (1957–58) dan so‘ng kuchaygan va Antarktida shartnomasiga olib kelgan.Ekologik ahamiyati va muammolarAntarktida global iqlim tizimida muhim rol o‘ynaydi. Uning muz qatlami dengiz sathi, okean aylanmasi va butun dunyo ob-havosiga ta’sir qiladi. Qit’a va atrofidagi okean iqlim o‘zgarishining sezgir ko‘rsatkichlari hisoblanadi. Hozirgi tashvishlar: muz shelflarining qulashi, muzliklarning chekinishi (ayniqsa G‘arbiy Antarktidada), yarimorolda haroratning ko‘tarilishi, okean kislotalanishi, turizm va tadqiqot faoliyatining nozik ekotizimlarga ta’siri.Antarktida Yerdagi eng toza va ilmiy jihatdan qimmatli hududlardan biri bo‘lib qolmoqda. U asosan tinch ilmiy tadqiqotlar va atrof-muhitni muhofaza qilish uchun himoyalangan.