Atlantika okeani – to‘liq ma’lumot

 Atlantika okeani – Yer yuzidagi ikkinchi eng katta okean (Tinch okeanidan keyin). U Amerika qit’alari bilan Yevropa va Afrika o‘rtasida joylashgan. Nomining kelib chiqishi yunon mifologiyasidagi Atlas (Atlant) bilan bog‘liq.Asosiy geografik ko‘rsatkichlarMaydoni: dengizlari bilan birga taxminan 106 million km² atrofida (dengizlarsiz 81–85 million km²). Yer okeanlari maydonining taxminan 23–24 foizini tashkil etadi.

Hajmi: taxminan 310–350 million km³.

O‘rtacha chuqurlik: 3 600–3 650 metr.

Eng chuqur nuqta: Puerto-Riko jarligi (trench) – taxminan 8 380–8 600 metr.

Qirg‘oq chizig‘i: taxminan 111 000–112 000 km.

Shakli: S-shaklida, shimoldan janubga cho‘zilgan. Eng tor joyi Braziliya (San-Roke burni) va Liberiya (Palmas burni) oralig‘ida taxminan 2 850 km.

Okean ekvator bo‘yicha Shimoliy Atlantika va Janubiy Atlantikaga bo‘linadi. Markaziy qismida O‘rta Atlantika tizmasi (mid-ocean ridge) joylashgan. Bu tizma ba’zi orollarni (Islandiya, Azor, Sent-Elena va boshqalar) hosil qilgan.Dengizlari, qo‘ltiklari va bo‘g‘ozlariAtlantika okeanida ko‘plab marginal dengizlar va qo‘ltiklar bor:G‘arbiy qism:Karib dengizi

Meksika qo‘ltig‘i

Gudzon qo‘ltig‘i

Labrador dengizi

Sent-Lorens qo‘ltig‘i

Sargasso dengizi (qirg‘oqsiz dengiz, sargassum suv o‘tlari bilan mashhur)

Sharqiy qism:O‘rta yer dengizi (va uning ichki dengizlari)

Qora dengiz

Boltiq dengizi

Shimoliy dengiz

Norvegiya dengizi

Biskay qo‘ltig‘i

Irlandiya dengizi

Boshqalar: Gvineya qo‘ltig‘i, Skosha dengizi va janubiy dengizlar.IqlimiOkean deyarli barcha iqlim mintaqalarini qamrab oladi (ekvatorialdan qutbiyga qadar).Ekvator atrofida suv harorati +25…+28 °C, qutbiy hududlarda 0 °C atrofida yoki pastroq.

Shimoliy Atlantikada Golfstrim (va uning davomi – Shimoliy Atlantika oqimi) issiq suvni Yevropaga olib kelib, uning iqlimini yumshatadi.

Janubiy Atlantikada Benguela va boshqa sovuq oqimlar mavjud.

Tropik qismida uraganlar (may–dekabr, eng ko‘pi avgust–noyabr) paydo bo‘ladi.

Shimolda tumanlar, aysberglar va muzlash kuzatiladi.

Okean oqimlari (Golfstrim, Kanar, Labrador, Braziliya, Antarktika sirkumpolyar oqimi va boshqalar) global issiqlik almashinuvida muhim rol o‘ynaydi.Hayvonot olamiAtlantika okeani biologik resurslarga boy.Baliqlar: treska, seld (herring), skumbriya, orkinos, sardina, anshous, haddok, krevetkalar, lobsterlar va boshqalar. Eng unumdor joylar – Grand Banks, Georges Bank, Dogger Bank va Islandiya atrofi.

Sutemizuvchilar: kitlar (kashalot, ko‘k kit va boshqalar), tyulenlar, dengiz mushuklari.

Tropik hududlar: akulalar, uchar baliqlar, dengiz toshbaqalari, qisqichbaqasimonlar, marjon poliplari, meduzalar.

Fitoplankton va zooplankton boy. Okean dunyo baliq ovining muhim qismini beradi.

Qazilma boyliklariNeft va tabiiy gaz: eng muhim resurslar. Asosiy konlar – Meksika qo‘ltig‘i, Shimoliy dengiz, Gvineya qo‘ltig‘i, Karib dengizi, Braziliya va Argentina shelflari, Kanada sharqiy shelfi.

Boshqalar: fosforitlar, olmoslar (Janubiy-G‘arbiy Afrika qirg‘oqlari), temir-marganets konkretsiyalari (chuqur suvlarda), tuz, brom, magneziy (dengiz suvidan), qum-shag‘al.

Portlari va qatnavlariAtlantika okeani dunyodagi eng muhim savdo va transport yo‘llaridan biri. Dengiz tashuvlarining katta qismi shu okean orqali o‘tadi.Yirik portlar:Yevropa: Rotterdam, Gamburg, Antverpen, London, Le-Havr, Marsel, Lissabon, Barselona, Kopenhagen, Sankt-Peterburg.

Amerika: Nyu-York, Nyu-Orlean, Buenos-Ayres, Rio-de-Janeyro, Montevideo, Montreal.

Afrika: Dakar, Kasablanka, Kap-Taun, Lagos, Iskandariya, Aljir.

Strategik bo‘g‘ozlar: Gibraltar, Dardanell, Florida, Mona va boshqalar. Transatlantik marshrutlar, Panama va Suvaysh kanallari orqali bog‘lanishlar muhim ahamiyatga ega.Qo‘shimcha ma’lumotlarOkeanga eng yirik daryolar quyiladi: Amazonka, Mississippi, Kongo, Niger, Sent-Lorens, Reyn, Elba va boshqalar (drenaj maydoni eng katta).

O‘rtacha sho‘rlik taxminan 35 ‰, ba’zi joylarda (O‘rta yer dengizi) yuqoriroq.

Tarixiy ahamiyati katta: Buyuk geografik kashfiyotlar asosan shu okean orqali boshlangan.

Hozirgi muammolar: ifloslanish (neft to‘kilishi, plastik), baliq resurslarining kamayishi, iqlim o‘zgarishi ta’siri.

Bu ma’lumotlar Atlantika okeanining asosiy xususiyatlarini qamrab oladi. Qo‘shimcha tafsilotlar kerak bo‘lsa, so‘rang!