Dunyodagi o‘rmonlar va daraxt turlari – to‘liq ma’lumot

 Dunyodagi o‘rmonlar Yerning quruqlik maydonining taxminan uchdan bir qismini egallaydi. Ular Yerdagi eng muhim ekotizimlardan biri bo‘lib, uglerodni saqlaydi, iqlimni tartibga soladi, suv aylanishini ta’minlaydi, milliardlab jonivor va o‘simlik turlariga uy bo‘ladi hamda insoniyat uchun yog‘och, oziq-ovqat va boshqa resurslar beradi. Dunyoda taxminan 60 mingdan 73 minggacha daraxt turi mavjud (ba’zilari hali topilmagan). Eng ko‘p xilma-xillik tropik mintaqalarda, ayniqsa Janubiy Amerikada kuzatiladi.Barcha o‘rmonlar va barcha daraxt turlarini sanab chiqish imkonsiz, chunki minglab alohida o‘rmon maydonlari va o‘n minglab daraxt turlari bor. Shuning uchun o‘rmonlar iqlim, o‘simlik tuzilishi va asosiy daraxtlarga qarab guruhlanadi. Quyida asosiy turlari, dunyodagi eng yirik o‘rmon hududlari va ulardagi asosiy daraxt guruhlari berilgan.Asosiy o‘rmon turlari1. Tropik o‘rmonlar (dunyodagi o‘rmonlarning taxminan 45 foizi)

Ekvator atrofida, issiq va nam iqlimda, yillik yog‘in miqdori yuqori bo‘lgan joylarda o‘sadi. Tropik yomg‘ir o‘rmonlari (doim yashil): Yil davomida nam, juda boy bioxilma-xillikka ega, ko‘p qavatli ustki qoplama.  

Tropik mavsumiy / musson / quruq o‘rmonlar: Aniq nam va quruq fasllar bor; ko‘p daraxtlar quruq faslda barglarini to‘kib tashlaydi.  

Tropik tog‘ / bulutli o‘rmonlar: Yuqori balandlikda, ko‘pincha tuman bilan qoplangan.  

Mangrov o‘rmonlari: Dengiz suviga moslashgan qirg‘oq o‘rmonlari.  

Suv bosadigan / botqoq o‘rmonlar: Torf-botqoq va mavsumiy suv bosadigan o‘rmonlar (masalan, Amazonkadagi varzea va igapo).

2. Boreal o‘rmonlar (Tayga) (taxminan 27 foiz)

Shimoliy yarimsharning sovuq kengliklarida (taxminan 50–70° shimoliy kenglik) joylashgan. Uzoq va sovuq qishlar, qisqa o‘sish davri. Asosan ignabargli daraxtlardan iborat, turlar soni kam, lekin maydoni juda katta.3. Mo‘tadil o‘rmonlar (taxminan 16 foiz)

O‘rta kengliklarda, to‘rt fasl aniq seziladigan, o‘rtacha yog‘inli joylarda o‘sadi. Mo‘tadil barg to‘kadigan o‘rmonlar: Kuzda va qishda barglarini to‘kadigan daraxtlar.  

Mo‘tadil ignabargli / doim yashil o‘rmonlar: Yil davomida yashil qoladigan ignabargli daraxtlar.  

Mo‘tadil yomg‘ir o‘rmonlari: Yog‘in miqdori yuqori, ko‘pincha qirg‘oq bo‘yida (masalan, Shimoliy Amerikaning Tinch okeani qirg‘og‘i, Chili janubi, Yangi Zelandiya).  

Aralash o‘rmonlar: Keng bargli va ignabargli daraxtlarning aralashmasi.

4. Subtropik o‘rmonlar (taxminan 11 foiz)

Tropik va mo‘tadil mintaqalar o‘rtasida joylashgan. Issiq iqlim, mavsumiy yog‘in; o‘simliklar ko‘pincha doim yashil va barg to‘kadiganlarning aralashmasi.Boshqa maxsus turlar: O‘rta yer dengizi o‘rmonlari va o‘tloqlari (issiq va quruq yoz), qattiq bargli o‘rmonlar (qurg‘oqchilikka moslashgan), turli tog‘ va alp o‘rmonlari.Dunyodagi asosiy o‘rmon hududlariAmazonka yomg‘ir o‘rmoni (Janubiy Amerika) – Yer yuzidagi eng katta tropik yomg‘ir o‘rmoni. Braziliya, Peru, Kolumbiya va boshqa mamlakatlarni qamrab oladi. Juda yuqori bioxilma-xillik.  

Kongo havzasi yomg‘ir o‘rmoni (Markaziy Afrika) – Ikkinchi eng katta tropik yomg‘ir o‘rmoni. Kongo Demokratik Respublikasi, Kongo Respublikasi, Kamerun, Gabon va qo‘shni mamlakatlarni o‘z ichiga oladi.  

Janubi-Sharqiy Osiyo yomg‘ir o‘rmonlari – Borneo (Sundaland), Sumatra, Yangi Gvineya va Indo-Birma mintaqalari. Dipterokarp daraxtlari bilan mashhur.  

Boreal o‘rmonlar (Tayga) – Kanada, Alyaska, Skandinaviya va ayniqsa Rossiya/Sibir bo‘ylab cho‘zilgan. Maydoni bo‘yicha eng katta uzluksiz o‘rmon biomi.  

Shimoliy Amerika sharqi, Yevropa va Sharqiy Osiyoning mo‘tadil o‘rmonlari – Klassik barg to‘kadigan va aralash o‘rmonlar.  

Valdivian va boshqa mo‘tadil yomg‘ir o‘rmonlari – Chili va Argentina janubi, Shimoliy Amerikaning Tinch okeani qirg‘og‘i, Yangi Zelandiya va Avstraliyaning ba’zi qismlari.  

Atlantika o‘rmoni (Braziliya va qo‘shni mamlakatlar) – Hozirda parchalangan, lekin ilgari keng tarqalgan tropik/subtropik o‘rmon.  

Boshqa muhim hududlar: Markaziy Amerika o‘rmonlari, G‘arbiy Afrika o‘rmonlari, Avstraliya evkalipt o‘rmonlari va o‘tloqlari, Himolay, And va Alp tog‘larining o‘rmonlari.

Asosiy daraxt guruhlari va misollarTropik o‘rmonlar

Juda xilma-xil. Asosiy guruhlar: Dipterokarplar (Janubi-Sharqiy Osiyo yomg‘ir o‘rmonlarida hukmron)  

Dukkakdoshlar oilasi (Fabaceae), tutdoshlar (Moraceae) va dafnadoshlar (Lauraceae)  

Mahagon, tik, qizil daraxt va boshqa qimmatbaho yog‘och beruvchi turlar  

Kapok, Braziliya yong‘og‘i, ko‘plab palmolar, anjirlar va baland daraxtlar  

Amazonka va Kongoda: ko‘plab keng bargli doim yashil turlar  

Mangrovlar: Rhizophora, Avicennia, Sonneratia va ularning qarindoshlari

Boreal (Tayga) o‘rmonlar

Kam sonli turlar katta maydonlarni egallaydi: Archalar (Picea – Norvegiya archasi, qora archa, oq archa)  

Qarag‘aylar (Pinus – odatiy qarag‘ay, jak qarag‘ayi)  

Oqqarag‘aylar (Abies – balzam oqqarag‘ayi, Sibir oqqarag‘ayi)  

Larchlar (Larix – barg to‘kadigan ignabarglilar, ayniqsa Sharqiy Sibirda muhim)  

Ba’zi keng barglilar: qayinlar (Betula), teraklar va populyarlar (Populus), olxalar (Alnus)

Mo‘tadil o‘rmonlar Barg to‘kadigan keng barglilar: Emanklar (Quercus), buklar (Fagus), chinorlar (Acer), qayinlar, shumtol (Fraxinus), qayrag‘ochlar (Ulmus), kashtanlar, hikoriylar va boshqalar  

Ignabarglilar: Qarag‘aylar, oqqarag‘aylar, archalar, Duglas archasi (Pseudotsuga), hemloklar (Tsuga), sadrlar va servilar  

Janubiy yarimshar mo‘tadil o‘rmonlari: Janubiy buklar (Nothofagus), turli evkalipt turlari (ayniqsa Avstraliyada), janubiy ignabarglilar (Araucaria va podokarplar)

Boshqa muhim guruhlar Evkaliptlar – Avstraliyaning ko‘p o‘rmonlarida hukmron va dunyo bo‘ylab ko‘p ekiladi  

Akatsiyalar va boshqa quruqlikka moslashgan daraxtlar  

O‘rta yer dengizi turlari: qayin eman, doim yashil eman, turli qarag‘ay va servi turlari  

Bambuk (asosan o‘t, lekin ko‘p tropik va subtropik joylarda o‘rmon ko‘rinishida o‘sadi)

Qo‘shimcha ma’lumotlarO‘rmonlar zich yopiq yomg‘ir o‘rmonlaridan ochiq o‘rmonzorlar va bog‘-o‘rmonlarga qadar farq qiladi. Ko‘p joylarda ikkilamchi o‘rmonlar (buzilishdan keyin tiklangan) va ekilgan o‘rmonlar (evkalipt, qarag‘ay, tik plantatsiyalari) ham bor.Dunyodagi o‘rmonlar kesish, iqlim o‘zgarishi, yong‘inlar, zararkunandalar va qishloq xo‘jaligiga aylantirish tufayli katta bosim ostida. Tropik o‘rmonlar bioxilma-xillik va uglerod saqlash uchun juda muhim, lekin ko‘p joylarda xavf ostida. Boreal o‘rmonlar tuproq va torfda ulkan uglerod zaxirasini saqlaydi va isish hamda yong‘inlar ta’sirida o‘zgarib bormoqda.Bu ma’lumotlar dunyodagi o‘rmonlarning asosiy turlari va ularni belgilovchi daraxt guruhlarini qamrab oladi. Har bir mamlakat va hududda minglab mahalliy turlar va o‘ziga xos o‘rmon turlari mavjud.